DOMATES

DOMATESİN YETİŞTİRİLME DÖNEMLERİ
Seralarda yetiştiricilik;
a) tek ürün
b) çift ürün şeklinde yapılmaktadır.

Tek ürün: daha çok ısıyı iyi absorbe eden ve daha sıcak olan cam seralarda ve mikro klima yerlerdeki plastik seralarda yapılmaktadır. Tek ürün yetiştiriciliğinde en uygun ekim zamanı eylül başları ve ekimin ilk haftası arasındadır. İlk hasat zamanı seraya ekimden sonra yaklaşık 4 ay sonra başlamaktadır. Hasat ortalama 6 ay sürmektedir. Tabiî ki bu durum şartlara göre değişmektedir. Tahmini olarak 20-30 ton civarında ürün elde edilmektedir.
Çift ürün: sonbahar ve ilkbahar yetiştiriciliği olarak ikiye ayrılır. Sonbaharda en uygun tohum ekim zamanı temmuz sonu-ağustos ortaları arasındadır. İlkbahar yetiştiriciliğinde ise en uygun tohum ekim zamanı sonbahar ürününün sökülmesinin düşünüldüğü tarihe göre 15 Kasım–15 Aralık arasında yapılmaktadır.   

Türkiye’de pazarlanan domates çeşitleri:
Açık tarla: gökçe 191 F1, halay 344 F1, Caracas F1, Aspendos F1, red gold F1,
Örtü altı;
Tek ürün: bestona F1, orient , allegro , çiğdem , anıt , azra , astona F1, fantastic (f-144), m-19 F1, maydo F1, Caracas F1,
Çift ürün: linda F1 , carmenF1 , yeliz F1 , Ilgın F1, şimşek F1 , kardelen F1 , seval F1, ikram F1, malike F1, diamond F1,191 F1

DOMATES BİTKİSİNİN MİKROELEMENT İHTİYACI (GR/DEKAR)
*DEMİR Fe   (segurofero , kelom fe )       15-20 gr
*MANGAN Mn (makrocombi , kelommix solido)        10-15 gr
*BOR B         (toroBor)           3-5 gr
*ÇİNKO Zn   ( greenBull, bomozinc, makroçinko )         2-4 gr
*BAKIR Cu   ( cuc glu , makrobakır )                             1,5-2 gr
*MOLİBDEN Mo     ( bomozinc )                                     0,1-0,2 gr
GÜBRELEME PROGRAMLARINDA DİKKAT EDİLECEK KONULAR

• Her sulamada mutlaka gübre kullanınız.
• Toprak ve yaprak analiz sonuçlarına göre gübre kullanılmalıdır.
• Gübre miktarı haftalık sulama adedine bölünerek uygulanmalıdır.
• Her sulamada dekara 50-75 gr  greenBull  (çinko) kullanınız.
• Magnezyum eksikliğinde her sulamada 1.5-2 lt greenMag .(magnezyum nitrat) kullanınız.
• Kalsiyum eksikliğinde kalsiyum nitrat’ı fosforlu ve sülfatlı gübrelerle karıştırmadan kullanınız.

TABAN GÜBRELEMESİ
Taban gübrelemesi mutlaka toprak analiz sonuçlarına göre yapılmalıdır. Taban gübresi ürün arazide yokken yapılan gübredir. Organik kaynaklı gübreler hem toprak yapısı için hemde yetiştirilecek ürün için olumlu etki yapar. Aşağıdaki miktarlarda besin elementleri uygun gübre kaynaklarından verilebilir.
Tablo 4. Sera ve açık alandaki domates yetiştiriciliği için önerilen taban gübresi miktarları

ÖRTÜ ALTI YETİŞTİRİCİLİKTE GÜBRELEME
1) FERTİGASYON (DAMLA SULAMA İLE GÜBRELEME)
Bitkinin cins, çeşit, gelişme dönemi, toprak ve iklim koşullarına bağlı olarak ihtiyaç duyduğu besin maddelerini havi suda çözünmüş gübrenin (konsantre gübre çözeltisi) sulama sistemiyle, özellikle damla sulama ile köklerin yoğun olduğu toprak bölgesine verilmesine fertigasyon denir. Fertigasyonda, bitkinin su ihtiyacı, su kalitesi, bitkinin meyve ve yapraklarıyla topraktan kaldırdığı besin maddeleri, toprak ve yaprak analizi, toprakların fiziksel yapısı(kumlu, silt-tınlı, killi)’na göre verilecek taban gübresi göz önünde bulundurulmalıdır. Fertigasyonda kaliteli damla sulama gübreleri tercih edilmelidir.  Damla sulama gübrelerinde aşağıdaki özellikler aranır.

• Gübrelerin suda çözünürlüğü kolay ve tam olmalı, tortu bırakmamalıdır.
• Bitkiye zararlı ve toprak yapısını bozacak maddeler(CL, F, HCO3ve aşırı SO4) içermemelidir.
• Toprakta aşırı tuzlanmaya neden olmamaları için EC değerleri düşük olmalıdır.
• PH sı yüksek topraklarda PH sı düşük damla sulama gübreleri tercih edilmelidir. Ancak PH 3,5 in altında düşünce mikro elementler şelat formunu koruyamaz, yarayışlılıkları azalır. Domates, en iyi PH 5,5-7,0 arasında yetişir. Bitkiler tarafından besin maddelerinin en iyi alınabildiği PH 6,5 dır. yüksek PH durumunda P, Fe, Mn, Cu,ve Zn ‘ un bitkiler tarafından alınılabilirliği azalır.
• Fertigasyon gübrelerinin içerdiği metalik mikroelementler şelat formunda olmalıdır.  

GÜBRE SULAMA SUYUNA NASIL VERİLİR
GÜBRE TANKI İLE GÜBRELEME
Sulama suyunun bir kısmı, gübre tankının içine yönlendirilip, çözeltiyi seyreltir ve ana boruya döner. Böylece tanktaki gübre konsantrasyonu zamanla yavaş yavaş azalır. Avantajları: fiyatı düşüktür, bakımı yoktur. Dezavantajları: gübre uygun ölçüde, oransal dağılmaz, sistem su basıncının değişmesinden etkilenir. Tanklar genellikle en çok 250 litreliktir.
Gübre sulamaya başladıktan 10-15 dakika sonra verilmeye başlanmalı, gübre bittikten sonra sulamaya bir müddet daha devam edilmelidir. Böylece borular ve damlatıcılardaki gübrenin tamamının yıkanması sağlanmış olur. 

DOMATES ÜRETİMİNDE KULLANILAN GÜBRELER
ORGANİK(HAYVAN) GÜBRESİ
Sofralık domateslerde dekara 4-8 ton çiftlik gübresi veya dekara 3-4 ton tavuk gübresi verilmelidir. Bant halinde verildiğinde 1 ton tavuk gübresi yeterlidir. Organik gübreler iyice yanmış olmalı ve tohum ekiminden 3-4 ay önce toprağa verilmeli ve hemen toprakla karıştırılmalıdır. Böylece tuz zararı da önlenir. Taze gübre verildiğinde ihtimar(parçalanma) sonucu yüksek ısıdan bitki kökleri zarar görmekte, bitki gelişimi durmaktadır. Türkiye topraklarının büyük bir kısmında organik madde az olup, humusca fakirdir. Toprak bileşiminde organik madde %4-8 ve daha üzerinde olması faydalıdır.

YEŞİL GÜBRE
Yeterli çiftlik(hayvan) gübresi verilmediğinde, seraların boş olduğu yaz aylarında açık tarlada sonbahar veya ilkbaharda, soya, bezelye, fiğ, gibi baklagil bitkisi ekerek, çiçeklenme zamanı toprağa(sürülerek) karıştırılmalıdır.

KİMYASAL GÜBRELER
1) amonyum nitrat: %33 N
2) potasyum nitrat: %13 N, %45 K2O
3) kalsiyum nitrat: %15 N, %26 Ca
4) potasyum sulphat: %51 K2O, % 26 SO4
5) mono amonyum fosfat: %13 N, %61 P2O5
6) mono potasyum fosfat: %52 P2O5, %34 K2O
7) magnezyum nitrat: %10 N, %16 MgO
8) üre: %46 N
9) amonyum sulphate: %26
10) fosforik asit(%85)

Bu gübrelerin yanın da farklı karışımlarda üretilen kompoze gübreler(18-18-18+TE, 13-40-13+TE v.b) domates üretiminde fertigasyonla kullanılan gübrelerdir. Bu gübreler kullanılarak farklı kombinasyonlarda gübreleme programları yapılabilir. Bu gübrelerin içinden bazılarını seçerek toprağa uygun gübre programı yapılır.

2) YAPRAK GÜBRELEMESİ
Özellikle ilkbahar döneminde düşük ısı şartlarında bütün besin maddelerinin toprakta hareketi az ve köklerin besin maddesi alımı çok yavaştır. Ortaya çıkan gizli ve bariz besin maddesi noksanlıklarını giderme, bitkinin dengeli beslenmesini sağlamada, toprak zayıf havalanıyorsa veya yaygın ot çıkışı gibi nedenlerle bitki besinlerinin topraktan alımında sorun olduğunda, bitki kökleri mekanik veya hastalık ve zararlılardan zarar gördüğünde, pH ve kireci yüksek organik maddece yüksek fakir killi topraklarda yaprak gübrelemesi yapılmasında yarar vardır.
Yaprak gübrelemesi insanlara uygulanan seruma benzer. Devamlı yaprak gübrelemesi mümkün değildir. Bitki besinleri içinde fosfor ve kükürt 6-10gün gibi uzun bir sürede çok geç alınır. Ancak bitki bünyesinde hareketlidir. Azot, potasyum 1-6 saat gibi çok kısa bir sürede alınır ve bitki bünyesinde çok hareketlidir. Mangan, bor, molibden 24 saatte alınır ve bitki bünyesinde az hareketlidir. Magnezyum ve kalsiyum 1-4 saatle çok çabuk alınır. Ancak bitki bünyesinde hareketsizdir.
Yaprak gübresi püskürtüldüğünde, bitki besinleri, bulutlu havalarda, akşam, gece veya sabah, yaprak yüzeyinde oluşan aralıklardan (çok az ) ve çoğunlukla yaprağın altında bulunan gözenekler(stomalar) den yaprak içine girer. Bu nedenle suda eritilmiş yaprak gübresine uygun bir yayıcı yapıştırıcı ilave edilerek yağışsız, bulutlu, serin havalarda, sabah erken veya geç ikindiden sonra, yaprakların özellikle alt yüzeylerine çok ince püskürtülmeli, yaprak altı yüzeyin gübre ile düzgün olarak kaplanması sağlanmalıdır. Yaprak gübreleri, zirai mücadele ilaçlarının büyük bir kısmı ile karıştırılabilir. Yüksek alkali reaksiyonlu ilaçlar, bordo bulamacı, yağ-kükürt, nitro bileşikleri ile karıştırılmamalıdır. Herhangi bir pestisit ile karıştırılacaksa önce gübre eritilip, ilaç daha sonra ilave edilmelidir. İlk defa karışım yapılacak ilaçlarda ön test yapılması faydalı olur. Bitki gelişim devrelerine göre kullanılacak yaprak gübresi farklı olmalıdır.
1) bitkinin büyüme dönemi için: 10-14 gün aralıkla 2-4 kez tohum ekiminden veya fide dikiminden 20-30 gün sonra, dekara, 150-300 gram poly plant 18-18-18+ME gibi eşit ağırlıklı yaprak gübreleri kullanılmalıdır.
2) bitkinin çiçeklenme dönemi için: çiçeklenme başlangıcında 10-14 gün aralıklarla 1-3 kez, dekara 200-300 gram poly plant 12-36-12+ME gibi fosfor ağırlıklı yaprak gübreleri kullanılmalıdır.
3) meyve dönemi için: meyveler irileşince, 10-14 gün aralıklarla 2-4 kez dekara 200-400 gram poly plant 12-12-32+ME gibi potasyum ağırlıklı yaprak gübreleri kullanılmaktadır.

Yaprak gübrelemesinin sanayi domatesi yetiştiriciliğinde gübreleme programına dahil edilerek, 1. si 6-8 hakiki yapraklı dönemde, 2. si çiçeklenme döneminde, 3. sü ilk salkımdaki meyveler fındık iriliğini alınca 100ml/dekar dozunda 3 uygulama yapıldığında toplam domates verimi, % 28 lik salça verimini, brix, meyve sertliği, renk ve ortalama meyve ağırlığını arttırdığı saptanmıştır.

FERTİGASYONDA KULLANILAN GÜBRELER’İN EC VE PH DEĞERLERİ

Bu program serada domates yetiştiriciliği için uygulanan bir programdır. İçerik olarak; gübre miktarları, PH. EC, su miktarı, sulama aralığı, hangi damlama sulama sisteminden ne kadar su kullanılacağına kadar verileri içeren örnek bir programdır. Sadece 1.ve 2. çiçekler dönemi için önerilmektedir. Bu dönem dışında kullanılamaz.